سه شنبه 3 اردیبهشت 1398 16:41
صدور فیپا بدون فهرست نویسی تحلیلی

غلامرضا امیرخانی، معاون کتابخانه ملی ایران، با انتقاد از رویه قبلی فعالیت فیپا و صدور فیپای کتاب های ناشران طی ۴۸ ساعت، از آنچه «تحول در صدور فیپا» با جایگزین شدن «فیپای مختصر» به جای «فیپای کامل» نامید، خبر داد.

به گزارش لیزنا، فیپا یا همان شناسنامه کتاب شامل اطلاعات کتابشناختی لازم  برای  شناسایی  و بازیابی  یک  کتاب  بر مبنای  ضوابط  و استانداردهای  بین المللی  قبل  از انتشار است و معمولاً هم این اطلاعات در اولین صفحه هر کتاب می آید. درخواست برای اخذ فیپای کتاب از سازمان اسناد و کتابخانه ملی، جزو اولین مراحلی است که یک ناشر برای چاپ کتابش انجام می دهد و در واقع بعد از اخذ فیپا است که ناشر کتابش را برای اخذ مجوز نشر به وزارت ارشاد ارائه می کند.

 جزئیات  مربوط  به  یک  اثر مانند نویسنده  (یا مترجم، پدیدآورنده، تصویرپرداز و...)، عنوان ، ناشر، محل  نشر، ویرایش ، تعداد جلدها، پیوست ها، بها و موارد مشابه  در فیپای هر «کتاب» می آید و در تعریف کتاب هم آمده است: «هر اثر چاپی  که  به  منظور ارائه  به  عموم  منتشر می شود و بیش  از ۲۵ صفحه  داشته باشد». یکدستی  و هماهنگی  فهرست نویسی ، تسهیل  امر  فهرست نویسی ، جلوگیری  از انجام  کار تکرار ی، افزایش  سرعت  بازیابی  منابع  در کتابخانه ها، اطمینان  از صحت  و درستی  کار، صرفه  جویی  در بودجه ، تسریع  امر اشاعه اطلاعات ، تسهیل  در ایجاد شبکه های  اطلاعاتی  و افزایش  سرعت  گردش  اطلاعات ، از جمله فواید «فیپا» است.

 فیپا در سال ۱۳۷۱ از سوی سازمان اسناد و کتابخانه ملی  به  طور آزمایشی  با برخی  از ناشران  به اجرا گذاشته شد  و پس  از موفقیت  نسبی  پیشنهاد قانونی  شدن  آن ، طی  طرحی  در اسفند ۱۳۷۴ از سوی  این سازمان به  هیئت  دولت  ارائه  شد که  تصویب نامه آن  در تاریخ ۱۳۷۵/۱۲/۰۸ ابلاغ  و مسئولیت  اجرای  آن بر عهده  سازمان اسناد و کتابخانه ملی  گذاشته  شد و این سازمان هم در مهر ۱۳۷۷ با همکاری  وزارت  فرهنگ  و ارشاد اسلامی ، اجرای  فیپا  را به  طور رسمی  آغاز کرد.

 چند ماه مانده به برگزاری نمایشگاه بین المللی کتاب تهران، یکی از مقاطعی است که همه ساله روند صدور فیپا برای کتاب های ناشران در آن شتاب می گیرد. اما این روزها حرف هایی در مورد اِعمال برخی تغییرات در روند صدور فیپا به گوش می رسد. معاون کتابخانه ملی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران این تغییرات یا به گفته خودش «تحول» در روند صدور فیپا را تائید می کند. غلامرضا امیرخانی، معاون کتابخانه ملی ایران،  جزئیات این تغییرات را بازگو کرده است.

 * ظاهراً تغییراتی در صدور فیپا برای کتاب های ناشران به وجود آمده است.

 هدف فیپا یا همان فهرست نویسی پیش از انتشار، در واقع ارائه خدمت به کتابخانه ها بوده نه ناشران. یعنی اساساً فیپا با هدف کمک به فهرست نویسی در کتابخانه ها بوده است چون کتابخانه ها همه امکانات و نیرو و تخصص لازم را نداشتند، این کار انجام شد.

سابقه این رویه در کشورهای دیگر هم بوده است و شاید کتابخانه کنگره آمریکا شاید اولین کتابخانه ای بوده که این کار را از دهه ها پیش انجام می داد. کتابخانه ملی هم از سال ۷۶ این کار را شروع کرد برای اینکه فهرست نویسی کتاب ها، شماره های رده بندی و موضوعات، همراه کتاب درج شود تا وقتی کتاب به کل کتابخانه های کشور می رود، آنها برای فهرست نویسی اش معطل نمانند. الان با توجه به اینکه تقریباً همه کتابخانه ها از بانک کتابشناسی و سایت ما استفاده و این اطلاعات را روی نرم افزارهای خودشان منتقل می کنند، عملاً آن خاصیت فیپا منتفی شده است یعنی دیگر کسی کتاب را باز نمی کند که بخواهد از روی آن، اطلاعات را وارد کند.

از آن طرف هم به دلیل اینکه حجم کار فیپا زیاد شده بود، این کار هم وقت و انرژی زیادی از همکاران ما را صرف می کرد و هم اینکه ناشران توقع داشتند ۴۸ ساعته صادر شود و این امر محقق نمی شد که این هم البته روند غلطی بوده که دو، سه سال پیش رایج شده بود.

شما اگر همین الان به سایت کتابخانه کنگره آمریکا هم بروید، خواهید دید که حداقل مهلتی که برای صدور فیپا تعیین کرده اند، ۲۰ روز است حتی در موارد خاص از ناشر درخواست می کنند که دو ماه زودتر موضوعات کتاب را به آنها اعلام کند، ضمن اینکه در آنجا فهرست نویسی کتاب، روی متن کامل کتاب اِعمال می شود.

یعنی باید مثلاً کل ۵۰۰ صفحه یک کتاب در اختیار فهرست نویس باشد تا آن را فهرست نویسی کند در حالی که تا الان در اینجا اینگونه نبوده و ناشران بخشی از کتاب را می فرستادند یا فقط اطلاعاتی از کتاب را ارائه می کردند و بر مبنای آن باید فهرست نویسی صورت می گرفت و بالطبع فهرست نویسی، دقیق نبود. به همین دلایل ما تصمیم گرفتیم هم با هدف افزایش سرعت و هم برای بالا بردن دقت، تحولی را در فیپا به وجود بیاوریم.

 * پس شما معتقدید روندی که در سال های گذشته در مورد صدور فیپا برقرار بوده و ۴۸ساعته یا ۷۲ ساعته صادر می شده، روند درستی نبوده است. بله؟

  افزایش سرعت در صدور فیپا فقط به قیمت کاهش دقت بوده است. شما اگر با هر یک از کتابخانه های ایران هم تماس بگیرید، آنها به شما خواهند گفت که در بعضی از موارد، فهرست نویسی کتاب ها دچار اُفت شده است. البته این اُفت، هیچ تقصیری را متوجه همکاران ما در بخش پردازش کتابخانه ملی نمی کند، آنها کارشان را انجام می دادند اما به خاطر تاکیدی که بر صدور ۴۸ ساعته فیپا بود، آنها مجبور بودند دقت را فدای سرعت کنند.

 * یعنی شما می فرمائید فیپای کتاب هایی که در سال های اخیر صادر شده است، از دقت لازم برخوردار نبوده است؟

 عرض کردم که ماهیت کار طوری بوده که باید ۴۸ ساعته فیپا صادر می شده است چون ناشران فشار می آوردند و البته ناشران هم حق داشته اند و دارند چون می خواهند کتابشان را زودتر منتشر کنند و آن را به نمایشگاه کتاب برسانند.

 * حالا این تحولی که می فرمائید دقیقاً چیست؟

 در برنامه جدید، ما اطلاعات مختصر یا همان «فیپای مختصر» را صادر می کنیم و ارائه اطلاعات دقیق و موضوعات تحلیلی را منوط می کنیم به زمانی که اصل کتاب را دریافت کنیم. البته در این تحول، تغییری در استفاده کتابخانه ها از کتاب ایجاد نمی شود و کتابخانه ها می توانند به سایت ما مراجعه کنند و اطلاعات کامل را پیدا کنند منتهی ما دیگر الزامی نداریم که اطلاعات کامل را ظرف ۴۸ ساعت و پیش از چاپ، در اختیار ناشر قرار دهیم.

 * این «فیپای مختصر» دربرگیرنده چه اطلاعاتی از کتاب است؟

 تمام اطلاعات توصیفی شامل عنوان، نام مولف، مترجم یا مصحح و نیز اطلاعات مربوط به کتاب شامل ناشر، سال انتشار، تعداد صفحات، مشخصات فیزیکی و مواردی مانند واژه نامه، کتاب نامه، یادداشت های مختلفی که در کتاب هست و حتی شابک را دربرمی گیرد ولی قسمت مربوط به «شماره رده» و «موضوع» را که نیاز به بررسی کل کتاب دارد، ما بعد از دریافت کل کتاب، در سایتمان قرار می دهیم و کتابخانه ها هم کمافی السابق می توانند از آن استفاده کنند و در کار کتابخانه ها که همانطور که عرض کردم، جامعه اصلی هدف برنامه فیپا است، خللی وارد نمی شود.

 * این روند از کی شروع شده است؟

 از ۱۰ روز پیش.

 * آیا به خاطر افزایش حجم درخواست های ناشران برای صدور فیپای کتاب هایشان در آستانه نمایشگاه کتاب تهران صورت می گیرد؟

 خیر. هیچ ارتباطی به این موضوع ندارد و این، یکی از برنامه های اصولی خودِ سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران است. همانطور که گفتم تقریباً در همه دنیا، هیچ کشوری دیگر به این شکل فیپا صادر نمی کند و در کتابخانه کنگره آمریکا با بسیاری از استثنائات و ضوابطی که برای خودش تعریف کرده است، درصد زیادی از کتاب ها مثلاً کتاب های کمک درسی، کتاب های کودکان و کتاب های ناشر - مولف، مشمول فیپا نمی شوند و فیپا نمی گیرند، فقط درصد خاصی از کتاب ها در آمریکا، فیپا می گیرند آن هم نه فیپای کامل بلکه بخش های مهم آن.

 * صدور همین «فیپای مختصر» چقدر طول می کشد؟

 ما قول داده ایم که ۴۸ ساعته باشد و سعی می کنیم به قولمان پایبند باشیم.

 * با توجه به اینکه ناشر بعد از فیپا، باید برای اخذ مجوز اقدام کند، آیا این رویه جدید فیپا مورد پذیرش وزارت ارشاد هم هست؟

 بله. ما مکاتباتی انجام داده ایم و وزارت ارشاد هم مشکلی با این قضیه ندارد چرا که این یک کار کاملاً منطقی است چون واقعاً کاری که ما در مورد فیپا انجام می دادیم، هیچکدام از ۱۷۰، ۱۸۰ کشور دنیا انجام نمی دادند، اگر کسی می تواند موردی را در این زمینه در جهان مثال بزند، بیاورد و به ما بگوید، ما حتماً می پذیریم.

 * اول صحبتتان اشاره کردید فیپا سرویسی بوده که می بایست به کتابخانه ها داده می شد نه ناشران. احتمال دارد کتابخانه ملی از خدماتی که به ناشران می دهد، کم کند؟

 فلسفه وجود فیپا، کمک به فرآیند فهرست نویسی کتاب ها در کتابخانه ها بوده است اما طبیعی است که در این کار، ناشران وارد شده اند چون نیاز به همکاری آنها و تعامل با آنها بوده است. واقعاً هم ناشران در طول سال های اخیر تعامل خوبی با ما داشته اند و ما هم کماکان با آنها ارتباط داریم. حرف ما این است که فیپای ۴۸ ساعته، مقدور نیست ولی اگر لازم باشد که ما حتی این استانداردها را هم رعایت نکنیم و مثل سایر کشورهای دنیا نباشیم و بخواهیم فیپای کامل را بدهیم، باید حداقل همان فرصت های ۱۵ روزه و ۲۰ روزه در اختیارمان باشد که قطعاً در این صورت، ناشران از قضیه استقبال نخواهند کرد. اینکه اطلاعات کامل مربوط به یک کتاب، در ابتدای کتاب قرار بگیرد، دیگر نیازِ کتابخانه های ما نیست چون تقریباً همه آنها از سیستم ها و نرم افزارهای مربوطه و سایت کتابشناسی ما استفاده می کنند.

 * آیا ناشری که فیپای مختصر برای کتابش می گیرد، بعدها نیازی دارد که فیپای کامل را هم اخذ کند یا کارش با همان فیپای اولیه راه می افتد؟

 خیر. هیچ نیازی نیست و با همان فیپای مختصر کارش راه می افتد و می تواند برای مجوز کتابش اقدام کند. همانطور که گفتم ما با ارشاد مکاتبه کرده ایم و آنها در جریان موضوع هستند. ولی اگر ناشری علاقه دارد که فیپای کامل را داشته باشد، می تواند از سایت ما بگیرد ولی این کار، لزومی ندارد. تاکید ناشران بر سرعت صدور فیپا بود که حق هم داشتند و دارند و طبیعی بود که کتابخانه ملی هم نمی توانست تمام استانداردهایش را زیر پا بگذارد و مثلاً فیپای ۴۸ ساعته صادر کند. این کار حتی با افزایش نیرو هم میسر نبود به این خاطر که ممکن است فهرست نویسی یک کتاب به دلیل موضوعاتی که دارد یا احیاناً موضوع جدیدی که دارد، مدت ها و مثلاً ۲۰ روز طول بکشد و نیازمند مشورت های متعدد باشد. این یک روند کاملاً غلط بود و فلسفه اصل کار هم مربوط به سال ۷۶ و زمانی بود که در کتابخانه ملی، نرم افزارها و شبکه های جدید نبود ولی الان ۱۷ سال از آن زمان گذشته و شرایط تغییر کرده است و نباید در مقابل این تحولات، مقاومت داشته باشیم.

 * ارزیابی شما از کاری که در دوره قبل در مورد صدور فیپا می شده، چیست؟ یعنی فکر می کنید یک «شو» بوده است؟

 چون دوستان در گذشته به فلسفه کار عنایت نداشتند، آمدند و گفتند ما یک خدمت بهتری به ناشران بدهیم و صدور فیپا را ۴۸ ساعته کنیم. این کار از بیخ و بُن اشتباه بوده و اصلاً صلاح نیست و من برای بار چندم تکرار می کنم که لزومی نیست ما دوباره چرخ را اختراع کنیم. این همه تجربه از کشورهای مختلف وجود دارد و در اختیار ماست، در هیچ جای دنیا این کار انجام نمی شود. نکته مهمتر اینکه بعضی کتابخانه های ملی مانند کتابخانه ملی انگلستان سال هاست فقط یک جمله در ابتدای کتاب قرار می دهند با این مضمون که «این کتاب با فلان رکورد (شماره) در بانک کتابشناسی ملی بریتانیا موجود است»، همین. روشی که تا الان انجام می شد، روشی کاملاً بدون استدلال و هیچ لزومی به اجرای آن نبود؛ هم ناشر را معطل می کردیم و هم حجم عظیمی از کار با استرس زیاد، روی دوش همکاران ما در کتابخانه ملی قرار می گرفت و در نهایت هم کیفیت کار، کیفیت مطلوب ما نبود.

 * در حال حاضر که در آستانه نمایشگاه کتاب تهران هستیم، آماری از روند صدور فیپا برای کتاب های ناشران دارید؟ آیا رشدی داشته است؟

 من در این لحظه آماری ندارم و شما می توانید از واحد پردازش در این خصوص آمار بگیرید. اما قطعاً در این روزها، آمار تعداد کتاب های واصله به واحد پردازش و آمار صدور فیپا، رشد داشته است.




پرینت